• De SPD van lijsttrekker Olaf Scholz is de winnaar van de Bondsdagverkiezingen in Duitsland.
  • Scholz is dan ook de meest waarschijnlijke opvolger van bondskanselier Angela Merkel, die na zestien jaar afzwaait.
  • De SPD-voorman staat bekend als een ietwat saaie boekhouder aan wie geen enkel schandaal blijft plakken.

Na zestien jaar Angela Merkel mocht de Duitse kiezer zondag een nieuwe koers voor Duitsland bepalen. Met Olaf Schulz als zeer waarschijnlijke kapitein. Zijn sociaaldemocratische SPD won de parlementsverkiezingen nipt met 25,7 procent van de stemmen.

Merkels CDU/CSU, onder leiding van opvolger Armin Lachet, haalde 24,1 procent van de stemmen. Het is een van de grootste verliezen in de geschiedenis van de christendemocraten en de slechtste uitslag ooit.

Met de verkiezingswinst van de SPD maakt Scholz grote kans om de volgende bondskanselier van Duitsland te worden. Daarvoor moet eerst een coalitie in elkaar gepuzzeld worden. Die onderhandelingen beloven complex te worden, maar vast niet zo ingewikkeld als de formatie in Nederland.

Wie is Olaf Scholz, de waarschijnlijke opvolger van Angela Merkel?

De basis van Olaf Scholz ligt in Hamburg

Hamburg. Foto: Alexander Bagno/Unsplash
Hamburg. Foto: Alexander Bagno/Unsplash

Olaf Scholz (1957) is geboren in Osnabrück, maar groeit op in Hamburg. De Noord-Duitse havenstad is de spil in zijn politieke carrière. In 2011 schopt hij het hier zelfs tot burgemeester.

Als jonge Hamburger wordt Scholz al vroeg politiek actief. In 1975, op zijn zeventiende, sluit hij zich aan bij de jeugdbeweging van de SPD: Jusos.

Na het afronden van zijn gymnasium in 1977 studeert Scholz rechten aan de Universiteit van Hamburg. Hij specialiseert zich in arbeidsrecht.

In de jaren erna werkt de jonge politicus zich op tot voorzitter van de lokale SPD in het stadsdeel Hamburg-Altona. De sociaaldemocraten zijn eind jaren op de piek van hun macht. Tussen 1998 en 2005 leiden ze voor het eerst sinds de jaren zestig de federale overheid.

In 1998 waagt Scholz de sprong naar de landelijke politiek en verovert een plekje in de Bondsdag. Drie jaar later geeft hij zijn zetel voortijdig op om minister van Binnenlandse Zaken te worden in de deelstaatregering van Hamburg. Later keert Scholz terug naar Berlijn en wordt nog drie keer herkozen in het parlement.

Zijn aanpak van drugscriminelen in Hamburg is controversieel

Olaf Scholz in 2002. Foto: REUTERS/Fabrizio Bensch
Olaf Scholz in 2002. Foto: REUTERS/Fabrizio Bensch

Tijdens zijn periode in de Hamburgse deelstaatregering introduceert Scholz een controversieel beleid: het gedwongen toedienen van braakmiddelen aan vermeende drugsdealers om zo (ingeslikt) bewijs te behouden.

Het is volgens Politico het eerste echte schandaal rond de SPD-politicus. Een schandaal dat, kenmerkend voor Scholz, niet aan hem blijft plakken.

Het braakmiddelenbeleid wordt ingevoerd om rechtse partijen, in de nasleep van 9/11, rechts in te halen. Het zorgt er echter niet voor dat de SPD aan de macht blijft. De partij belandt in de oppositie en Scholz is na vijf maanden deelstaatminister af.

Als een Nigeriaanse verdachte maanden later overlijdt na het toegediend krijgen van braakmiddelen trekt Scholz het boetekleed aan. Pas in 2006 schrapt Hamburg de wet na een uitspraak van het Europees Hof voor Rechten van de Mens.

Een ‘machine die politiek verkoopt’

Die Zeit is in 2003 weinig lovend over de politieke toekomst van Scholz. Het Duitse weekblad noemt hem ‘Scholzomat’ vanwege zijn robotachtige en technocratische manier van spreken en doen.

Als secretaris-generaal van de SPD en moet hij de verregaande hervormingen van bondskanselier en partijgenoot Gerhard Schröder verdedigen. Diens zogeheten Agenda 2010 moet met behulp van forse bezuinigingen in de verzorgingsstaat Duitsland economisch gezond maken. Een zeer pijnlijk en controversieel plan van een centrumlinks en groen kabinet.

In zijn verdedigingen van beleid dat veel mensen raakt, spreekt Scholz volgens Die Zeit, enkel in “formules”. Niet met empathie. Zoals een “machine die politiek verkoopt”, schrijft de krant. Het is een typering die de SPD-voorman “niet blij maakte”, vertelt hij tien jaar later.

Voor het eerst op het pluche als minister van Werkgelegenheid

Na het aftreden van SPD-leider Schröder in 2004 vanwege zijn hevig impopulaire bezuinigingen, raden partijgenoten Scholz aan om ook de handdoek in de ring te gooien. In Hamburg is zijn rijzende ster inmiddels uitgedoofd door het braakmiddelenschandaal en zijn verdediging van Agenda 2010.

“Hij is een vechter”, vertelt een SPD-lid en bekende van Scholz aan Politico. “Hij heeft nooit zijn moed en zelfvertrouwen verloren” na 2004. “Scholz plande altijd voor de toekomst.”

Zijn vasthoudendheid wordt beloond. In 2009 mag Scholz aantreden als minister van Arbeid en Sociale Zaken in het eerste kabinet van Merkel.

Zijn tijd als minister onder Merkel levert Scholz geen windeieren op. Als in oktober 2009 het tweede kabinet-Merkel aantreedt, zonder plekje voor Scholz, hoeft hij niet lang op zijn handen te zitten. De SPD’er kan zijn oude baantje als leider van de partij in Hamburg oppakken. En tussen 2009 en 2019 is Scholz ook vicevoorzitter van de landelijke SPD.

De G20-top in Hamburg ontaardt in een slagveld terwijl Scholz burgemeester is

Protesten in Hamburg tijdens de G20-top in 2017. Foto: EPA/Ronald Wittek
Protesten in Hamburg tijdens de G20-top in 2017. Foto: EPA/Ronald Wittek

In 2011 komt er een droom uit van Scholz. Hij wordt verkozen tot burgemeester van Hamburg, de stad die zo centraal staat in zijn politieke ambities.

In de zeven jaar als burgervader zet hij zich in voor lagere huren, het uitbreiden van huisvesting en het betaalbaar maken van onderwijs en zorg. Populair beleid dat terugkijkend ook in de coronacrisis aanspreekt.

Maar in 2017 komt er een flinke smet op zijn blazoen als er massale rellen uitbreken in Hamburg rond de G20-top. Duizenden demonstranten protesteren tegen het economische, maatschappelijke en klimaatbeleid van de regeringsleiders die in de stad samenkomen. Drie dagen lang wordt er gereld, tweehonderd politieagenten raken gewond en de schade loopt in de miljoenen.

Voor Scholz had de G20 het huzarenstukje moeten zijn van een geslaagd burgemeesterschap, en Hamburg moeten presenteren als moderne en veilige stad. Hoewel hij kritiek krijgt voor de voorbereidingen op de G20 druipt die makkelijk van Scholz af, zien tegenstanders. Het debacle treedt naar de achtergrond als de SPD-politicus zijn excuses aan de inwoners van Hamburg aanbiedt.

De G20-rellen zijn niet het enige waar Scholz voor in opspraak komt als burgemeester van Hamburg. Hij raakt ook verstrikt in het Cum-Ex-belastingschandaal. De Hamburgse bank M.M. Warburg & Co maakt deel uit van een internationale samenzwering om belasting te ontduiken. Maar de plaatselijke belastingdienst dwingt de bank niet om de ontdoken 47 miljoen euro terug te betalen voordat de verjaringstermijn verstrijkt.

Scholz houdt zich opvallend afzijdig en grijpt niet in, maar hij spreekt wel meerdere malen met kopstukken van de bank voor het verstrijken van de termijn. Wat er gezegd wordt? Niemand kan het zich meer herinneren.

Scholz straalt uit dat hij gewoon is gebleven

SPD-leider Olaf Scholz komt aan in hardloopkleding bij de formatiegesprekken in 2018. Foto: EPA/Hayoung Jeon
SPD-leider Olaf Scholz komt aan in hardloopkleding bij de formatiegesprekken in 2018. Foto: EPA/Hayoung Jeon

Het nuchtere karakter, waar Scholz zo om wordt geroemd, is voor heel Duitsland (en de wereld) te zien tijdens de formatiegesprekken in januari 2018.

Het jaar ervoor neemt Scholz het stokje over van Martin Schulz. In september 2017 maakt de partij de slechtste verkiezingen mee sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog en behaalt maar 20 procent van de zetels in de Bondsdag.

Als de SPD-leider zich kort voor 8 uur ’s ochtends op 10 januari 2018 bij het CDU-hoofdkwartier meldt, heeft hij zijn hardloopkleding nog aan. Een “nogal ongebruikelijke outfit voor een coalitieverkenning”, schrijft de Duitse krant Stern.

Volgens de Duitse krant verschijnt de sportieve politicus twee uur later wel in pak voor een vergadering elders in Berlijn. De grootste vraag die de redactie van Stern bezighoudt, is of Scholz zich bij deze tweede meeting inmiddels gedoucht had.

Terugkijkend op meer dan zes maanden aan formatiegesprekken (en anderhalf jaar coronaoverleg in het Catshuis) lijkt Scholz’ voorkomen in 2018 vooral typisch voor de Nederlandse politiek. De Duitse leider zal het vast goed kunnen vinden met de appel etende Rutte en zijn casual geklede collega’s.

Een beetje venijn is goed voor Europa

Donald Trump en Angela Merkel. Foto: Philippe Wojazer/EPA
Donald Trump en Angela Merkel. Foto: Philippe Wojazer/EPA

In het vierde kabinet-Merkel treedt Scholz in 2018 aan als minister van Financiën en vicebondskanselier. Het is een roerige periode voor Duitsland. Vanuit het Witte Huis dreigt een voormalige realityster met zware handelstarieven voor Amerika’s nauwste bondgenoten.

De man in kwestie, Donald Trump, noemt Europa een “vijand” en wil de Duitse autoindustrie pijn doen. Hij stuurt zelfs een openlijk vijandige ambassadeur naar Berlijn die nauwe banden onderhoudt met Duitse extreemrechtse figuren.

Vicebondskanselier Scholz blijft er ‘relaxed’ onder, schrijft The New York Times in september 2018. Volgens de minister is een beetje venijn uit het Witte Huis alleen maar goed voor progressieve en linkse politieke bewegingen in Europa. “Wij laten ons niet koeioneren. De huidige Amerikaanse regering is een katalysator geworden voor nauwere Europese integratie.”

Ook het Wirecardschandaal blijft niet aan Scholz kleven

Het hoofdkantoor van Wirecard in Aschheim. Foto: EPA/Lukas Barth-Tuttas
Het hoofdkantoor van Wirecard in Aschheim. Foto: EPA/Lukas Barth-Tuttas

Ook als minister van Financiën en vicebondskanselier raakt Scholz weer betrokken bij een groot nationaal schandaal: de Wirecard-fraudezaak.

Het Duitse betalingsbedrijf en Adyen-concurrent loopt, na jaren van vraagtekens rond het grote succes, tegen de lamp. In de boekhouding wordt een gat van 2 miljard euro gevonden en Wirecard blijkt eveneens 3,5 miljard euro aan schulden te hebben. In 2020 valt na 21 jaar het doek voor het Duitse fintechbedrijf. Het schandaal kost ook de topman van de Duitse beurswaakhond BaFin zijn baan.

Maar niet die van Scholz. Hij wast in 2021 in een parlementair onderzoek zijn handen in onschuld: de fraude bij Wirecard was immers voor zijn tijd. Het feit dat Scholz ook dit schandaal overleeft en als sterkste kandidaat uit de Bondsdagverkiezingen is gekomen, bewijst dat de nuchtere ‘Scholzomat’ een teflonlaag heeft als het gaat om politieke tegenslagen.

Scholz spiegelt niet alleen de casual kledingkeuze van zijn Nederlandse collega’s, maar ook de overlevingskunst van onze eigen minister-president Mark Rutte. Waarschijnlijk zullen de twee het goed kunnen vinden met elkaar.

Meer over Duitsland? Check dan ook deze artikelen: